Nasze miasto - spacerkiem po mieście

Jedynym świadkiem dawnej, rolniczej Łodzi jest modrzewiowy kościółek pod wezwaniem św. Józefa wybudowany w latach 1765 - 1768 na Placu Kościelnym, a około 1888 r. przeniesiony na ul. Ogrodową. W 1827 roku powstał ratusz przy rynku tzw. Nowego Miasta, dziś Plac Wolności. Aktualnie mieści się tam siedziba Archiwum Państwowego. Przy ulicy W. Tymienieckiego w roku 1825 zbudowany został budynek przemysłowy tzw. Bielnik Kopischa, obecnie odrestaurowany i przystosowany na siedzibę centrali Banku Przemysłowego S.A.

Budynkiem do dziś zachowanym w niezmienionym stanie jest "Biała Fabryka" Ludwika Geyera, przy ulicy Piotrkowskiej 282, dziś siedziba Centralnego Muzeum Włókiennictwa.

Jest to jedyna tego rodzaju placówka w Polsce i jedna z trzech w Europie. Budynek ten pochodzi z lat 1835 --37 i był pierwszym wielopiętrowym gmachem w Łodzi. W muzeum możemy zobaczyć stare maszyny, zabytkowe tkaniny, dawną odzież miejską i ludową oraz wyroby tkackie współczesnych artystów tkaczy.

Serię wielkich budowli zapoczątkowała przędzalnia Karola Scheiblera przy ul. Tymienieckiego 25. 'Wraz z nią powstały mniejsze budynki fabryczne, domy dla robotników, dworzec, szpital szkoły, remiza strażacka - wszystko rozsiane na 168 ha, -wzdłuż rzeki Jasień.

Dopełnieniem całości kompleksu zwanego "Księży Młyn" była budowa pałacu fabrykanta. Scheibler miał kamienice przy ulicy Piotrkowskiej, na Wodnym Rynku, na Księżym Młynie stanął pała Herbsta - zięcia i dyrektora fabryki.

MuzeumWłókiennictwa Pałac Herbsta


Willa wraz z zabudowaniami gospodarczymi otoczona jest parkiem przylegającym do stawu na Jasieniu. "Rezydencja Księży Młyn" po gruntownym remoncie została wyposażona w przedmioty z epoki i jest obecnie oddziałem Muzeum Sztuki. Konserwatorzy zachowali charakter siedziby fabrykanckiej i w 1990 roku willa została wyróżniona nagroda Europa Nostra którą przyznaje się za ochronę i rekonstrukcję zabytków cywilizacji europejskiej. Kompleks ten jest licznie odwiedzany przez samych łodzian, ale przede wszystkim przez turystów z za granicy, budząc zachwyt zwiedzających

Do budowli, które koniecznie trzeba zobaczyć są zakłady Izraela Poznańskiego oraz pałace tego fabrykanta. Przemysłowiec wybudował dla swoich robotników domy mieszkalne przy ul. Ogrodowej, szpital przy ul. Sterllinga a dla siebie i swoich synów postawił trzy pałace przy ul. Ogrodowej, Więckowskiego i Gdańskiej.

W pałacu Poznańskiego znajduje się Muzeum Historii Łodzi z Galerią Artura Rubinsteina.
Pałac Sheiblera Pałac Poznańskiego
Fabryka Poznańskiego


W Muzeum Tradycji Niepodległościowych na Radogoszczu znajdują się dokumenty Łodzi z czasów okupacji hitlerowskich. Pomnik Łodzian Przełomu Tysiącleci został stworzony przez samych mieszkańców. Tabliczki z nazwiskami setek łodzian zdobią środek ulicy Piotrkowskiej, od Andrzeja Struga po Nawrot. Chodziło o upamiętnienie przełomu dwóch tysiącleci, a przy okazji stworzenie niekonwencjonalnego dzieła sztuki współczesnej.
Muzeum Tradycji Niepodległościowych Pomnik


Łódź była miastem wielonarodowym, żyli tu i pracowali przedstawiciele czterech nacji: Polacy, Niemcy, Żydzi i Rosjanie. Różnorodność narodowości to różnorodność wyznań i religii oraz związanych z nimi obiektami sakralnych. Ważnymi kościołami są świątynie katolickie: ponad stuletni kościół pw. Podwyższenia św. Krzyża (na ul. Sienkiewicza 38) to pierwsza murowana świątynia katolicka w łodzi, oraz barokowy kościół i klasztor w Łagiewnikach

Na uwagę zasługuje również prawie stuletnia łódzka Archikatedra pw. Św. Stanisława Kostki przy ul. Piotrkowskiej 263. Przygotowania do budowy tego kościoła trwały 10 lat począwszy od roku 1891. Mury tego imponującego wielkością, neogotyckiego kościoła oblicowano jasną, żółtą cegłą. Katedrą stał się za panowania papieża Benedykta XV w grudniu 1920r., zaś w 1992r. Archikatedrą. Zwracający uwagę dostojeństwem swojej architektury i 80 metrową wieżą, kościół pw. Św. Mateusza przy ul. Piotrkowskiej 279, wielokrotnie udostępniony jest na koncerty muzyki organowej i koncerty Filharmonii im. Artura Rubinsteina



Pierwszy cmentarz, dziś już nie istnieje, rozciągał się wokół drewnianego, małego kościoła na Placu Kościelnym. Obecnie śladem po cmentarzu jest nagrobek M. Wyszyńskiego, zmarłego w 1822r. Przy ul. Ogrodowej powstał w 1855r. Najstarszy zespół cmentarzy - katolicki (ok.. 11 ha powierzchni), ewangelicki (ok. 9,5 ha ) i prawosławny (ok. 1 ha) . Na cmentarzu ewangelickim znajdują się groby rodzin przemysłowców: Gegerów, Grohmanów, Biedermanów, Meyerów, Schweikerów i innych. Najokazalsza jest neogotycka kaplica Schleiblerów, zbudowana w 1888r.. Na cmentarzu katolickim najokazalszą budowlą jest kaplica nagrobna rodziny Heinzlów, budowana w latach 1899-1903. Obecnie często pełni funkcję kaplicy pogrzebowej. Na tym cmentarzu znajdziemy nagrobki ludzi, którzy swoją pracą zasłużyli się miastu i jego mieszkańcom czasie pobytu na cmentarzu nie zapominajmy o mogiłach poległych w czasie rewolucji 1905-1907r. I II wojny światowej. Najstarsza i największa (ok. 43 ha ) nekropolia żydowska znajduje się przy ul. Brackiej. W głównej alei powstały najwspanialsze grobowce najbogatszych rodzin przemysłowych i kupieckich m.in.. Kohnów, Jarocińskich, Prussaków. Jednakże najbardziej rzuca się w oczy grobowiec- mauzoleum Izzaaka i Leoni Poznańskich. Wysoką kopułę tego grobowca wypełnia piękna i cenna mozaika o motywach roślinnych. W tej części cmentarza, wśród tysięcy mogił znajdują się groby rodziców A. Rubinsteina i J. Tuwima.

W eksponowanym punkcie Łodzi, tuż obok Dworca Fabrycznego, stanęła cerkiew pod wezwaniem św. Aleksandra Newskiego. Świątynia była symbolem rosyjskiego panowania. Postawiono ją na skrzyżowaniu dwóch ważnych ulic Łodzi: Kilińskiego (wówczas Widzewskiej) i Narutowicza (kiedyś Dzielnej). Tamtędy wędrowali wówczas wszyscy przybywający do Ziemi Obiecanej goście i interesanci. Rozważano także inną lokalizację, przy zbiegu ulic Spacerowej (Kościuszki) i Zielonej, ale tam było zbyt mało miejsca, nie byłaby dostatecznie widoczna. Później w tym miejscu społeczność żydowska wybudowała synagogę. Pretekstem budowy świątyni było ocalenie cara Aleksandra II z zamachu, 2 kwietnia 1879 r. Budowa miała być wyrazem wdzięcznością mieszkańców Łodzi za uratowania "ukochanego" monarchy. Już 6 kwietnia zawiązał się komitet budowy, do którego weszli najwięksi łódzcy przedsiębiorcy: także Scheibler, Poznański i Juliusz Heinzel. Cerkiew powstawała w latach 1880-84 według projektu Hilarego Majewskiego, miejskiego architekta. Wzorował się na budowlach bizantyjskich.
Katedra Cerkiew
Wzniesiona została na planie ośmiokąta. Ale do dziś wzbudza podziw raczej wyposażeniem i wystrojem wewnętrznym. Stare ikony i krzyże procesyjne z XVII-XVIII wieku oraz ikonostas należą do cennych zabytków. Z zewnątrz nie wygląda już niestety tak pięknie jak na początku swego istnienia. Od kilku lat trwa remont cerkwi, który może przywróci jej dany blask. Nadal cerkiew służy prawosławnym mieszkańcom Łodzi. Przy ulicy Piramowicza znajduje się jeszcze jedna cerkiew św. Olgi. Była kiedyś częścią prawosławnego sierocińca.

To największy cmentarz żydowski w Europie. Położony jest na niewielkim wzniesieniu w południowej części Bałut. Do głównej bramy, która jest otwierana tylko na specjalne okazje, prowadzi ulica Chryzantem. Odwiedzający to miejsce łodzianie, a także turyści z różnych stron świata wchodzą więc od ul. Zmiennej przez małą furtkę w cmentarnym murze. Warto pamiętać, że pierwszy cmentarz żydowski w Łodzi powstał w 1811 roku przy ul. Wesołej. Jego granice wyznaczały ulice Aleksandrowska (dziś Limanowskiego), Wesoła i Bazarowa. Do 1892 roku pochowano tam kilka tysięcy Żydów. W czasie II wojny światowej stary cmentarz został zniszczony, ale całkowita likwidacja nastąpiła dopiero w latach 60., gdy poszerzano ul. Zachodnią. Dziś w miejscu, gdzie były żydowskie groby, stoją bloki. Większość łodzian tego nie wie. Nie ma żadnej tablicy, która by o tym informowała. Jedyną pozostałością starego cmentarza są resztki muru.

Nowy cmentarz dla społeczności żydowskiej powstał w 1892 roku na Bałutach. Mur wewnętrzny dzieli go na dwie części: znacznie mniejszą (obejmującą tylko 2 ha) część wschodnią, gdzie znajdowały się niegdyś synagoga, mykwa (czyli zbiornik z bieżącą wodą służący do rytualnych kąpieli), dom obsługi cmentarnej i zabudowania gospodarcze. Ich pozostałością do dziś jest Dom Przedpogrzebowy, ufundowany przez rodzinę Konstadtów. Część zachodnia ma ponad 40 ha. Znajdują się tam groby ponad 230 tys. Żydów. Tylko na Polu Gettowym pochowano 45 tys.

Bałucki cmentarz służy łodzianom wyznania mojżeszowego do dziś, jednak po wojnie nekropolia była regularnie dewastowana. W 1956 roku miasto uszczupliło jego teren od strony południowo-zachodniej, kiedy powstawała ul. Inflancka. Mówiło się nawet o całkowitej likwidacji cmentarza. Dopiero w latach 70. zwrócono uwagę na wartość artystyczną grobowców. W 1980 roku cmentarz został uznany za obiekt zabytkowy i Wojewódzki Konserwator Zabytków przeznaczył pierwsze pieniądze na jego renowację. W 1995 roku władze miasta Łodzi oraz Organization of Former Residents of Lodz (Stowarzyszenie Byłych Mieszkańców Łodzi w Izraelu) powołały fundację Monumentum Iudaicum Lodzense, której celem jest ratowanie dziedzictwa kulturowego łódzkich Żydów. Od tego czasu przy ul. Brackiej prowadzone są prace renowacyjne. Uporządkowano teren, uratowano kilka pięknych obiektów, m.in. grobowiec rodziny Jarocińskich z białego marmuru

Na cmentarzu prawosławnym przy ulicy Ogrodowej, przy samym murze, stoi grobowiec przypominający bizantyjską świątynię. Napis cyrylicą nad wejściem informuje, że to grób rodziny Gojżewskich. Konstanty Gojżewski był carskim komisarzem policji. Jego żona Aleksandra Gojżewska była katoliczką.
Kaplica Poznańskiego Grobowiec jarocińskich
Kaplica Gojżewskich Kirchol - cmentarz żydowski